اسماعیل زارع زاده | مشاور و روانشناس
در سالهای اخیر، فشار اقتصادی در ایران فراتر از یک معضل معیشتی شده و به بحران روانی و اجتماعی خانوادهها تبدیل شده است. تورم بالا، افزایش هزینههای مسکن و کاهش قدرت خرید، نه تنها توان مالی خانوادهها را تحت فشار قرار داده، بلکه تابآوری روانی و ثبات روابط زوجین را نیز به خطر انداخته است.
آمارها نشان میدهند که نسبت طلاق به ازدواج در ایران در دهه اخیر روند صعودی داشته است؛ در سال ۱۴۰۲ تقریباً از هر ۲٫۴ ازدواج، یک طلاق ثبت شده است. این افزایش نه تنها در سنین جوانی دیده میشود، بلکه خانوادههای سالمند و تکوالد نیز به دلیل فشار اقتصادی و کاهش حمایت اجتماعی دچار بحران شدهاند.
گزارشهای اجتماعی نشان میدهند که تنشهای ناشی از مشکلات اقتصادی باعث افزایش طلاق عاطفی شده است؛ یعنی زوجینی که زیر یک سقف زندگی میکنند اما از نظر روانی از یکدیگر جدا هستند، پدیدهای که به شدت سلامت روان فرزندان و والدین را تهدید میکند.
تحقیقات روانشناسی نشان دادهاند که فشار اقتصادی والدین مستقیماً با افزایش اضطراب، افسردگی و تعارض زوجین مرتبط است. مدل «Family Stress Model» بیان میکند که استرس مالی، علاوه بر کاهش حمایت عاطفی و کیفیت روابط خانوادگی، رشد روانی فرزندان را نیز مختل میکند. همچنین، کودکان و نوجوانانی که در خانوادههای تحت فشار اقتصادی رشد میکنند، در معرض افسردگی، اضطراب، رفتارهای پرخطر و افکار خودکشی هستند.
اگر دولت و جامعه به ابعاد روانی فشار اقتصادی توجه نکنند، کشور با پیامدهای بلندمدت مواجه خواهد شد. افزایش هزینههای اجتماعی و اقتصادی از جمله طلاق، بیخانمانی، بزهکاری و مشکلات تحصیلی و شغلی، فشار اقتصادی را تشدید میکنند. همچنین، افراد تحت فشار روانی توان مشارکت اجتماعی و بهرهوری کاری خود را از دست میدهند و این مسئله رشد اقتصادی کشور را تهدید میکند. فرزندان خانوادههای در معرض بحران اقتصادی و طلاق نیز در بزرگسالی با افسردگی، اضطراب و اختلالات روانی روبرو خواهند شد.
سیاستهای حمایت اقتصادی دولت، هرچند ضروری، غالباً بر درآمد و معیشت تمرکز داشتهاند و سلامت روان خانوادهها را نادیده گرفتهاند. تجربه جهانی نشان میدهد که بدون پوشش خدمات روانشناسی و مشاوره خانواده، فشار اقتصادی تنها بخشی از بحران را کاهش میدهد و از فروپاشی واقعی جلوگیری نمیکند. در کشورهای پیشرفته، سلامت روان خانوادهها جزء سیاستهای ملی است و دولتها با ارائه خدمات مشاوره پیش از ازدواج، آموزش مهارتهای زندگی و پوشش بیمهای درمان روانی، از فروپاشی خانوادهها پیشگیری میکنند.
برای پیشگیری از گسست اجتماعی و فروپاشی خانوادهها، در بودجه ۱۴۰۵ باید نگاه ویژهای به سلامت روان خانوادهها و حمایت از خدمات روانشناسی و مشاوره خانواده اختصاص مییافت، تا فشارهای اقتصادی به فروپاشی خانوادگی و آسیبهای نسل آینده منجر نشود. دولت باید پوشش بیمهای کامل خدمات روانشناسی و خانوادهدرمانی برای همه اقشار جامعه ایجاد کند، برنامههای آموزش مهارتهای زندگی و مدیریت استرس را در مدارس، مراکز کاری و مراکز بهداشتی اجرا نماید، مراکز حمایتی و مشاوره پیشگیرانه در سطح ملی و منطقهای راهاندازی کند تا دسترسی به حمایت روانی برای همه آسان باشد و شاخصهای سلامت روان را در تحلیل سیاستهای اقتصادی لحاظ کند تا هر طرح اقتصادی اثرات روانی و خانوادگی آن را نیز بررسی نماید.
بحران اقتصادی در ایران فراتر از یک مسئله مالی است و به یک بحران روانی-اجتماعی تبدیل شده است. فشارهای مالی خانوادهها نه تنها توان اقتصادی آنها را کاهش داده، بلکه تابآوری روانی، ثبات خانواده و سلامت نسل آینده را تهدید میکند. دولت اگر بخواهد جلوی این بحران را بگیرد، باید سلامت روان و ثبات خانوادهها را به بخشی جداییناپذیر از سیاستهای اجتماعی و اقتصادی خود تبدیل کند. این اقدام نه تنها یک ضرورت انسانی است، بلکه سرمایهگذاری بلندمدت بر توسعه پایدار و امنیت اجتماعی کشور خواهد بود.