بوشهر ۲۴: در سال ۱۴۰۴ اتفاقات بزرگ و تلخی افتاد که در همه آنها اینترنت را به روی مردم بستند؛ جنگ دوازدهروزه در تابستان، حوادث خونبار زمستان و جنگی که اکنون برپاست.
به گزارش بوشهر ۲۴ به نقل از پیام ما؛ کمتر از دو ساعت پس از اولین بمباران در روز شنبه، ۹ اسفند، اینترنت قطع شده و اگر بنا را بر ادامه این وضع تا آخرین روز اسفند بگذاریم، در سال سخت ۱۴۰۴ مردم ایران بیش از دو ماه خاموشی دیجیتال را از سر گذراندهاند؛ وضعیتی که در اظهارات رسمی «محدودیت اینترنت» نامیده میشود، اما چیزی جز «خاموشی مطلق» نیست. در این گزارش آنچه بر همه ما گذشت را مرور میکنیم.
بیایید به گذشته سرک بکشیم. سابقه قطع اینترنت در بزنگاههای تاریخی، به بیش از ۱۵ سال پیش بازمیگردد؛ به خرداد ۱۳۸۸. در آن سال که ۴۰ سال از آغاز دوران اینترنت میگذشت، ضریب نفوذ اینترنت در کشور ۳۵ درصد بود. بااینحال، کندی و اختلال در برقراری ارتباط، انتظار طولانی برای باز شدن سایتها و قطعیهای پیاپی اینترنت و فیلترینگ شدید پلتفرمها، شکایت مدام کاربران بود.
شاید با گذر زمان و تجربه خاموشیهای دیجیتال سالهای گذشته، کمتر کسی به خاطر بیاورد که از شب قبل از انتخابات ریاست جمهوری (شامگاه ۲۱ خرداد ۸۸) سیستم پیامک تا ۱۹ روز قطع شد و پس از وقفهای کوتاه در تیرماه، قطعی دوبارهای اعمال شد که سرجمع تا ۴۰ روز ادامه یافت. این اختلال را بگذارید کنار قطع سرویس GPRS (اینترنت همراه) و MMS. اختلال در شبکههای ارتباطی در ماههای بعد هم ادامه داشت.
اکنون که آخرین روزهای سال ۱۴۰۴ را به پایان میرسانیم و در ناچاری، از «شبکه ملی اطلاعات» برای ارتباط و خبر گرفتن استفاده میکنیم، میبینیم تغییری در سیاستگذاریها رخ نداده است. یک دهه بعد از حوادث ۸۸، این بار در آبان ۱۳۹۸ سناریو تکرار شد؛ قطعی سراسری شبکه جهانی از شامگاه ۲۵ آبان تا پنج روز بعد که اینترنت خانگی وصل شد. محدودیتها را در هفتههای بعد استان به استان برداشتند و سیستانوبلوچستان بعد از ۱۶ روز آخرین نقطهای بود که به جهان متصل شد.
در اعتراضات ۱۴۰۱ هم شاهد اختلال شدید و محدودیتهای متفاوت در دسترسی به اینترنت در استانهای مختلف و فیلترینگ شبکههای اجتماعی بودیم. از اینها بگذریم و به امسال برگردیم.
جنگ اول؛ بیش از ۱۲ روز قطعی
اولین خاموشی دیجیتال در سال ۱۴۰۴ با وقوع جنگ دوازدهروزه رقم خورد. از دومین روز حمله اسرائیل (۲۴ خرداد) محدودیتهای فنی شدید اینترنت آغاز شد و از ۲۸ تا ۳۰ خرداد اینترنت کاملاً قطع شد؛ هرچند کمتر از سه درصد ایرانیان به «اینترنت طبقاتی» دسترسی داشتند.
مسئولان دلیل این قطعی یا «محدودیت موقتی» را «تأمین امنیت مردم» و «جلوگیری از نفوذ سایبری» اعلام کردند.
قطع اینترنت بینالملل مردم را از ارتباط با جهان و دریافت اطلاعات حیاتی محروم کرد؛ هشدارهای تخلیه ناگهانی محلهها که در شبکههای اجتماعی منتشر میشد به دست مردم نمیرسید، کاربران برای ارتباط با دوستان و وابستگان خود به در بسته خوردند و تا شش ماه بعد که دومین خاموشی دیجیتال سال اتفاق افتاد، درباره خسارتهای این تصمیم صحبت شد.
درنهایت، چهارم تیر وضعیت اینترنت اندکی بهبود پیدا کرد، اما مشکلات فنی و محدودیت بر برخی پروتکلها همچنان باقی بود تا التهاب سیاسی بعدی.
اعتراضات دی؛ ۲۱ روز تاریکی
دومین خاموشی سراسری اینترنت، با حوادث خونبار ۱۸ و ۱۹ دی سر رسید. هنوز زمان زیادی نگذشته که از یاد رفته باشد؛ اینترنت، تلفن و پیامک قطع شد و دیگر هیچ راهی برای ارتباط وجود نداشت. خاموشی چنان بود که حتی در دو روز ۱۸ و ۱۹ دی شبکه ملی اطلاعات هم قطع شده بود و مردم برای انجام کارهای روزمره درمانده بودند.
در شرایط قطعی شبکه جهانی و خاموشی دیتاسنترها، پروازها مختل شد، کسبوکارهای وابسته به اینترنت تعطیل و سرویسهای خدمات آنلاین و حتی پیامرسانهای داخلی درگیر اختلال شدند.
وزارت ارتباطات و فناوری در دومین روز قطع شبکه جهانی اعلام کرد این قطعی از سوی «مراجع امنیتی ذیصلاح» و بهعلت «شرایط پیشآمده در کشور» اعمال شده است؛ درنهایت میلیونها نفر روزها از دسترسی به شبکه جهانی محروم شدند و صدای ایران خاموش شد.
رسانههای جهان این دوره از قطعی اینترنت را یکی از گستردهترین خاموشیهای ثبتشده در جهان توصیف کردهاند که حدود ۹۲ میلیون نفر را از اینترنت جهانی جدا کرد.
بهگفته وزیر ارتباطات، در این مدت اقتصاد دیجیتال -که حدود ۱۰ میلیون نفر در آن شاغلاند- روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان و اقتصاد کلان کشور نزدیک به پنج هزار میلیارد تومان زیان دید.
جنگ دوم؛ خاموشی مطلق
نهایتا در دومین جنگ سال ۱۴۰۴ بلافاصله پس از دومین قطعی اینترنت رخ داد و حالا قطعی اینترنت، همراه جنگ، به سومین هفته رسیده است. در همین حال، تجربه مشترک آنها از «شبکه ملی اطلاعات» ارتباطی کُند و پراختلال است.
نتبلاکس پیش از این اعلام کرده بود سطح دسترسی یک درصدی به اینترنت در ایران بهواسطه لیست سفید، یا همان «سیمکارت سفید» برقرار است، اما در شانزدهمین روز قطعی اینترنت وقوع اختلال در یکی از شبکههای مهم مخابراتی این اتصال یک درصدی را قطع کرده است.
در میان ویرانی جنگ، درباره خسارتهای این قطعی بزرگ که بیش از ۴۰۰ ساعت از آن میگذرد، هنوز اطلاعات دقیقی نداریم؛ اما پیداست کسبوکارهای کوچک از کار و درآمدزایی بازماندهاند؛ چه آنکه صادرکنندگان کالا و ناوگان حملونقل هم در این جنگ و خاموشی به بنبست خوردهاند.
آخرین اظهارنظر رسمی درباره این موضوع مربوط به «سیدعباس عراقچی»، وزیر امور خارجه است. روز یکشنبه، ۲۴ اسفند، وقتی «مارگارت برنان» در شبکه CBS از عراقچی درباره اینکه مردم به اینترنت آزاد دسترسی ندارند پرسید، او چنین دلیلی آورد: «چون من صدای مردم ایران هستم و باید از حقوق آنها دفاع کنم. به همین دلیل، به اینترنت دسترسی دارم تا صدای ما توسط جامعه بینالمللی شنیده شود. اینترنت بهدلایل امنیتی بسته شده است، چون ما تحت حمله و تجاوز هستیم و باید هر کاری برای حفاظت از مردم خود انجام دهیم. در هر کشوری در زمان جنگ اقدامات فوری ازایندست اتخاذ میشود.»
با اینهمه مطالبه مردم همچنان برقراری دوباره اتصال جهانی است. نامه «درخواست اتصال مجدد اینترنت برای همه مردم» در پلتفرم کارزار تاکنون بیش از ۲۱ هزار امضا گرفته و در نبود دسترسی به شبکه جهانی و امکان جستوجو هر ساعت بر شمار امضاکنندگان افزوده میشود.
کاربران بهناچار از پیامرسانهای بومی استفاده میکنند، اما این پلتفرمها هم بهدلیل محدودیت در ارسال فایل، کندی و قطعیهای مکرر به نیاز کاربران پاسخ نمیدهند.
طبق تجربههای قبلی خاموشیها و نتایج نظرسنجیها، مردم با شبکه ملی اطلاعات یا همان اینترنت ملی کنار نیامدهاند و بهمحض اتصال مجدد یا بهکارافتادن ویپیانها، فعالیت در پلتفرمهای خارجی را از سر میگیرند و استفاده از پیامرسانهای بومی باز به کمترین حد میرسد؛ همین میتواند پیام روشنی برای تصمیمگیران باشد، اما هنوز نمیدانیم تا اتصال دوباره به جهان چقدر باید صبر کنیم.
در دیتابیس جهانی وقوع سه خاموشی بزرگ ایران در کمتر از یک سال ثبت شده و کاربران ایرانی در سه مقطع از اینترنت جهانی جدا افتادهاند، اتصال آنها به حدود یک تا سه درصد سطح عادی و حتی به نزدیک صفر سقوط کرده است.