امید زاهد | کارشناس پژوهشی بنیاد ایران شناسی شعبه بوشهر
خورشید فقیه، نویسنده، شاعر، مستندساز، پژوهشگر و روزنامه‌نگار برجسته بوشهری از چهره‌های فرهنگی استان بوشهر بود که آثارش در حوزه بوشهرشناسی و نیز خلیج فارس پژوهی و به ویژه روزنامه نگاری قابل توجه و تامل است.
فقیه قلمی توانا و نثری روان در بیان وقایع اتفاقیه روزگار مدرنیته داشت و از بسیاری پیچیدگی‌های زمانه پا را فراتر نهاده و مرد راستین روزگار خویش بود و به واقع برای نگارنده در روزگار بیم و امید خورشیدی بود که افق‌های بیشتری را می‌دید و می‌کاوید. 
پس از فراغت اجباری از تدریس، سایه مهربانی و لطفش بر واژه‌ها گسترانیده شد و قلمش هوای تازه‌ای به مطبوعات استان بوشهر بخشید. حضورش با قلم گرم و طنزگونه‌اش، التیام بخش روزهای سخت و دشوار مردم بود. بی‌ادعا بود ولی مدعی میدان تحقیق و پژوهش هم!
با این حال خورشید فقیه و روزگار سپری شده‌اش، حرف‌های ناگفته‌اش، تلخکامی‌هایش که سهم بیشتری از او طلب می‌کرد، شرح هجران و بغض‌های فرو خفته‌اش، همه شنیدنی و خواندنی بود. چرا این روزگار بر او سخت گرفت و چرا زمانه با او سر سازگاری نداشت، دلیلش هر چه بود اینکه قطعا او رقیب زمانه خود بود.
دردها را می‌شناخت که درد دیده و رنج کشیده بود، چرخ و فلک بر مدار خودش می‌چرخید و خورشید هم کار خودش را می‌کرد. از عزم و اراده‌اش هیچ نکاست بلکه نیرومند‌تر و پر توانش کرد. آزاد بود آزاده‌تر شد.
سبک زندگی او بالاترین درس زندگی برای نسل‌های سرگردان امروزی ماست! ماحصل نیم قرن تلاش و کوشش و کارنامه فرهنگی وی، انتشار چندین کتاب پژوهشی است که در اینجا به معرفی مختصر هر یک می‌پردازم.
کتابشناسی آثار زنده یاد استاد خورشید فقیه
زوال هلند در خلیج فارس با ظهور میرمهنای بندر ریگی / تألیف خورشید فقیه، بوشهر: انتشارات شروع، ۱۳۸۳، ۲۱۶ صفحه. 
وقتی دست تقدیر استاد خورشید فقیه را در روزگار کودکی بر حسب شغل پدر به روستای «رمله» رودحله کشاند و با افسانه‌های میرمهنا در آنجا آشنا شد، سالها بعد این افسانه به پرسشی پژوهشی تبدیل شد و هدف نویسنده پرده برداشتن از این معمای تاریخی شد که آیا میرمهنا قهرمان ملی بود یا یک نفر راهزن دریایی!
فقیه در این کتاب کوشیده تا با تلفیق منابع گوناگون تاریخی به سراغ شخصیت اصلی یعنی میرمهنا برود؛ که به قول دکتر احمد اقتداری – خلیج فارس پژوه- «فقیه با نتیجه‌گیری ها و تلفیق اخبار و روایات و درست نمایی – نه درشت نمائی- وقایع با نهایت صداقت و صمیمیت از روی ماخذی که در دسترس داشته این کتاب را تالیف کرده است».
این کتاب پژوهشی و مهم، درباره قیام میرمهنای بندر ریگی در عهد کریمخان زند است. مبارزه میرمهنا و اخراج هلندی‌ها از جزیره خارگ و خروج آن‌ها از خلیج فارس موضوع اصلی کتاب است.
در مقدمه کتاب خورشید فقیه آورده: «مطالبی که تاکنون چه به صورت مقاله و چه در هیات کتاب درباره میرمهنا به رشته تحریر درآمده است، به دو بخش کاملا متضاد خوش بینی و بدبینی تقسیم می‌شوند… گروهی از وی به طور مطلق، عنصری پلید، جنایتکار، خائن و قابل سرزنش ساخته‌اند و دسته دیگر به رهبری یک ذهنیت عاطفی و رمانتیک، عکس آن را مجسم نموده‌اند».
در این کتاب نویسنده قصد دارد منطقه، محیط و زیستگاه میرمهنا و بیان ابعاد و اجزای مختلف شخصیتی این عنصر تاریخی را در لابه بلای کتب تاریخی بررسی نماید. موضوعاتی مانند: شناخت اصل و نسب و سوابق خاندان وغایی؛ موقعیت تاریخی و جغرافیایی مناطق تحت حاکمیت وغاییان؛ اهمیت و نقش بازرگانی خارجی در تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران و سرزمین‌های ساحلی جنوب آن؛ وضعیت قومی و نژادی ساکنین و امیران بنادر و جزایر ایرانی خلیج فارس؛ حکومت خاندان وغایی و حوادث مربوط به آن؛ میرناصر و چگونگی ظهور هلندیان؛ دیگر قضایای مربوط به دوران میرناصر؛ مرگ میرناصر و آغاز حکمرانی پرماجرای میرمهنا؛ میرمهنا و آغاز یک مبارزه مستمر در این کتاب مورد تحقیق و پژوهش قرار گرفته است.
بوشهر قدیم در آئینه تصویر ۲/ تحقیق و پژوهش تاریخی خورشید فقیه؛ بازآفرینی تصاویر بهزاد فقیه؛ تهیه‌کننده کانون آگهی و تبلیغات پژواک، بوشهر: بهزاد فقیه، ۱۳۹۰، ۲۳۰ صفحه.
این کتاب که جلد اول آن سال ۱۳۸۵ با همکاری بنیاد ایران شناسی شعبه بوشهر و کانون پژواک منتشر شد، از نخستین مجموعه کتابهای عکس مستندی بود که با تحقیق و پژوهش استاد خورشید فقیه و اشراف او بر تاریخ بوشهر همراه شد. این کتاب تصاویری از بافت قدیم و معماری، مردم، بازار، ورزشکاران و مشاهیر و… از دوران قاجار و پهلوی را در بر می‌گیرد. عکس‌هایی که برای نخستین بار در این کتاب منتشر و با استقبال فراوانی همراه شد و بزودی هم در بازار کتاب کمیاب گردید.
در این کتاب نقشه‌ای بر اساس کتب تاریخی ترسیم شده که محدوده مکان‌های تاریخی، باغ‌های بوشهر، محلات، خط تلگراف و … را در بندر بوشهر دوره قاجار را به خوبی نشان می‌دهد.
بندر ریگ در مبارزه با استعمار: ویرایشی جدید از کتاب «زوال دولت هلند در خلیج فارس با ظهور میرمهنای بندر ریگی» …/ مولف خورشید فقیه، بوشهر: انتشارات شروع، ۱۳۹۴. ۲۷۲ صفحه.
این کتاب ویرایش جدید کتاب زوال دولت هلند در خلیج فارس با ظهور میرمهنای بندرریگی است که در آن نقد ونظرهای صاحب نظران نیز آورده شده است. در سال ۱۳۸۳ بود که کتاب آقای خورشید فقیه با عنوان «زوال دولت هلند در خلیج فارس با ظهور میرمهنای بندرریگی» روانه بازار کتاب شد و در آن ایام در میان تاریخ نگاران با نقدها و نظرهای گوناگونی مواجه گردید و تا امروز همچنان میرمهنا و موضوع آن بحث محافل و مجالس است. همچنان که این موضوع تاریخی به قول نویسنده کتاب برای کسانی که علاقه‌ای هم به مسائل تاریخی نداشتند جذاب و خواندنی شده است.
خورشید فقیه در بخش ضمائم کتاب کوشیده نقدها و نظرها گوناگون پیرامون شخصیت میرمهنا را که بعد از انتشار کتابش مطرح شده به دقت و با وسواس گردآوری و پس از پاسخ، آن را به خوانندگان عرضه نماید.
دکتر اقتداری بعد از مطالعه این کتاب می نویسد: «فقیه بر این ادعا پافشاری کرده که میرمهنا بندریگی مبارزی وطن پرست و مدافع حقوق ایرانی در خلیج فارس و مخالف مداخلات استعماری انگلیس و هلند و سایر دول اروپایی – فرانسویان- و قبل از آن‌ها پرتغالیان بوده است و اتهام و یا ادعای درست نویسندگانی که او را قاتل پدر و مادر و خواهر خوانده اند، همانگونه که ادعای درستی است همانگونه هم قابل توجیه و علت یابی است.
فقیه در این کتاب تلاش دارد ثابت کند او دزد دریایی و راهزن سفاک و جبار نبوده. در این زمینه استنتاج کرده که میرمهنا مدافع ملیت ایرانی بوده و ناگزیر به اقداماتی شده است که برای مبارزه با دشمنان خود – شیخ ناصر آل مذکور بوشهری حاکم پرقدرت طرفدار انگلیس و شیخ سعدون بوشهری دست نشانده انگلستان در خلیج فارس و قاید حیدر گناوه ای طرفدار سیاست روز کریمخان زند پادشاه بی خبر و یا بی اعتقاد به چگونگی ترفندهای هلند و انگلیس و عثمانی- ضرروی دیده است.»
فقیه در ذیل مطلبی با عنوان «حق با شماست آقای فلور» با نقل قولی از جلال آل احمد می‌نویسد: «ملتی که تاریخش را بیگانگان بنویسند همیشه در شناخت خویش سردرگم می ماند»،
در ادامه پاسخ هایی صریح و روشن درباره اظهار نظرهای ویلم فلور – مستشرق هلندی – امریکایی را ارائه می‌کند. این ماجرا به اینجا هم ختم نشده و خورشید فقیه با ویلم فلور که در سال ۱۳۸۴ به دعوت مسئولین برگزاری کنگره سیراف به بوشهر آمده بود به بحث و مناظره رو در رو نشست و در سفر سال ۱۳۹۵ فلور به بندر بوشهر، ضمن دیدار با وی، یکبار دیگر نظرات فلور را به چالش کشید.
پایان کار و مرگ میرمهنا بعد از ۱۵ سال مبارزه که خواب را از چشمان بیگانگان ربوده بود، در سن ۳۴ سالگی در نیمه شب ۵ فروردین ۱۱۴۸ هجری شمسی برابر با ۲۴ مارس ۱۷۶۹ میلادی روی داد. اما به نوشته فقیه مردم بعد از مرگ میرمهنا شروع به افسانه سرایی و اسطوره پردازی درباره شخصیت او کردند. میرمهنا در باورهای بومی مردم منطقه رسوخ کرد تا آنجا که مردم بوشهر به یاد او درخت سدری کاشتند و آن را کُنار مهنا درخت معجزه گر و شفا دهنده نامیدند. با این تفاسیر آخرین شلیک میرمهنا توسط یک ایرانی صاحب قلم – خورشید فقیه – پس از دو قرن تکرار شد.
از ظلم‌آباد تا تلخی‌های آنچه گذشت (مجموعه مقالات)، خورشید فقیه، بوشهر: پاتیزه، ۱۳۹۸، ۴۰۵ صفحه.
کتاب مجموعه مقالات «خورشید فقیه» که برای آن، نام اولین و آخرین مقاله کتاب «از ظلم آباد تا تلخی های آنچه گذشت»، برگزیده شده – از ۵ فصل حاوی بیش از ۷۰ مقاله تشکیل یافته که در واقع جلد اول از این سری مقالات است که در یک جلد به همت انتشارات پاتیزه روانه بازار کتاب شد.
این کتاب نوشتارهایی است از جنس دیروز با حال و هوای امروز، هشدارهایی است برای نسل های حال و آینده، بیم و امیدهایی است از شادی و غم های چند نسل پیش از ما برای نسل های پس از ما، اندوخته هایی است از علم، ادب، فرهنگ و هنر برای مسئولین سطح بالای استانی و مسئولین شهر و دیار ما – البته آنان که دل در گرو آبادی وطن دارند – سرنوشت یک معلم دلسوز و وطن دوست است، تجربه هایی است از زندگی تلخ و شیرین انسانی دردمند در خاک تفتیده جنوب، دل نوشته هایی است از گزند روزگار و چرخش ایام پرگداز، نوشته‌هایی است سرشار از حسرت، ناکامی‌ها و شادکامی‌های گذشته و سپری شده و چراغی است برای پیمودن راه حال و آینده!
جالب آنکه امروزه حتی با یادآوری این نوشته ها برای برخی افراد، هنوز هم عده ای آن را برنمی‌تابند و این خاصیت نوشتار «خورشید فقیه» است. انتقاد و نقد عملکرد و پیگیری سوژه های افکار عمومی جامعه با قلمی دلسوز از مشخصات مقالات این کتاب است.
باری این کتاب حاصل ۵۰ سال تجربه مطبوعاتی یک روزنامه نگار کهنه کار است. شیوه‌ای نوین برای نگارش مقالات و موضوعات اجتماعی، فرهنگی و… با رویکرد انتقادی و پویا برای چاره جویی و راهگشایی و گذر از بحران هاست. روش«فقیه» در نگارش مقالات سبکی جذاب و خواندنی است و به نوعی وقایع نگاری جامعه امروز ما را در بر می‌گیرد. هیچ موضوع ریز و درشتی از تیررس قلمش مصون نیست. خواه موضوع سریال یوسف پیامبر باشد یا برجام و ترامپ، بندر آزاد بوشهر باشد و یا تعامل با همسایگان عربی ما در خلیج فارس، خواه شهرداری باشد یا نیروی انتظامی و قوه قضاییه، میراث فرهنگی باشد یا بافت قدیم و یافته‌های باستان شناسی، بیمه درمانی باشد و اوضاع جامعه پزشکی و یا حتی بررسی یک فتوای شرعی!
به هر حال شما با انبوهی از مطالب گوناگون از چندین زاویه و نگاه جذاب و خواندنی با بن مایه‌های طنز و روایت های تاریخی مواجه می‌شوید که همین موجب گیرایی مطالب اولین جلد از «مجموعه مقالات خورشید فقیه» است. در واقع این کتاب یک نوع مطالبه گری در تاریخ روزنامه نگاری استان بوشهر است که قدر مسلم ثبت و ضبط تاریخ خواهد شد.
تالمات و تاملات خورشید/ خورشید فقیه، بوشهر: پاتیزه، ۱۴۰۰، ۴۶۸ صفحه
این کتاب ادامه و جلد دوم مجموعه یادداشت‌های خورشید فقیه است که دارای ۸ فصل مجزا با موضوعات مختلف می‌باشد، از جمله: سیاست، موضوعات اجتماعی، مصاحبه‌ها و مناظره‌ها، یادی از نیک نامان بوشهری، پیرامون میراث فرهنگی و تاریخی بوشهر، زندگی شخصی و نیز بخش جالب توجه آن طنز نوشته‌هاست.
خورشید فقیه همواره در گفتار و نوشتار طنز لطیفی همراه داشت و این در تمامی نوشتار استاد آشکار است. بخش سیاست و موضوعات اجتماعی آنچه در جامعه رخ داده و رخ خواهد داد، از علاقمندی‌های او بود.
قلم فقیه، موضوعات روز جامعه را به درستی مطرح و منتقدانه و کارشناسانه هر یک را به میدان تحقیق و پژوهش می‌کشانید. ارتباط او با جامعه فرهنگی و هنری بوشهر و همنشینی با اهل شعر و ادب و دلبستگی همیشگی او به وطن و سرزمین موضوعی است که در این کتاب و سایر آثارش، میراث فرهنگی را به یکی از مباحث پرتکرار مقالات فقیه تبدیل کرده است.
باید اضافه کرد که روشنگری‌های فقیه در موضوعات سیاسی، فرهنگی و تاریخی روز جامعه نشان از دغدغه‌های یک انسان فرهنگی داشت که با قلمی مستقل و دیدگاهی روشن و شفاف برای نسل‌های حال و آینده می‌نوشت.
نبرد مظلومین/ به قلم محمد بحرانی (خاور دشتستانی)، نگاهی تاریخی به یک حادثه مهم در جنوب ایران/ نوشته خورشید فقیه؛ ویراستار سارا فقیه ، بوشهر: انتشارات شروع، ۱۴۰۰، ۱۸۸ صفحه.
اثری که استاد فقیه به تحلیل محتوایی آن دست یازیده کتابی است که با سختی بسیار تجدید چاپ شد. کتاب با همان سبک و سیاق نویسنده اصلی یعنی محمد بحرانی منتشر گردید و نکته قابل تامل آنکه خورشید فقیه به دو دلیل درصدد اصلاح آن برنیامد که خود نشان از اشراف او بر تاریخ و تاریخ نگاری است و آن اینکه «خود را به لحاظ اخلاقی و هم قانونی مجاز به تغییر در کتاب ندیده و دیگر هدفش را بازنشر کتابی دانسته که روش ارائه و نوعی گزارش نگاری در هفتاد ساله اخیر» را به خوبی نمایان می‌سازد. خورشید فقیه در بخش‌های مختلف کتاب به تحلیل محتوایی پرداخته که مزیت این چاپ را دو چندان کرده و بر جذابیت و پر بار شدن آن افزوده است.
او با نگارش فصلی با عنوان «نگاهی تاریخی به یک حادثه مهم در جنوب ایران» به تحلیل و تفسیر واقعه قیام کرده و به شایستگی تمام از زوایای پیدا و پنهان نبرد مظلومین مطالب و نگاه تازه‌ای را به خواننده باز می‌نمایاند. هر چند در اینجا خورشید فقیه از برخی دوستان انگشت شمار که با کم توجهی یا سطحی نگری به حوادث تاریخی می‌نگرند، گلایه کرده که همچون مبحث میرمهنا او را متهم ساخته که به قهرمان سازی و بزرگ نمایی شخصیت‌های یاغی و متمرد نسبت به حاکمان وقت روی آورده و اصولا او را به تطهیر چهره تاریخی شخصیت میرمهنا متهم داشته‌اند؛ اما فقیه در این کتاب این موضوع را «بخشی از اقتضائات گریز ناپذیر دانسته» که با همه موارد و مسائل پیرامونی می‌بایست نقد و بررسی گردد.
او به سراغ ریشه و علل و عوامل داخلی، خارجی و پیرامونی ماجرا رفته و تا توانسته کوشش داشته که ذهن خواننده را با یک پیش زمینه تاریخی آرام آرام به سمت و سوی موضوع اصلی کتاب ببرد. فقیه بر آن همت داشته که خواننده صرفا با خواندن این کتاب نادانسته و شتاب زده قضاوت نکند و قهرمان اصلی کتاب را زائیده و فرزند زمان خویش بداند!
گفتنی است شخصیت محوری و مطرح در کتاب نبرد مظلومین فردی به نام «علی اسماعیل فخرایی معروف به (علی سمیل)» از کدخدایان منطقه دشتی استان بوشهر است که در زمان حکومت خاندان پهلوی پای او به میان کشیده و وادار به طغیان و تمرد نسبت به حکومت وقت شد تا در اذهان برخی افراد به عنوان یک یاغی متمرد قرار بگیرد! فقیه در پی آن است که به خواننده بگوید آیا بروز و وقوع حادثه پیش آمده‌ی مطرح در کتاب «نبرد مظلومین» یک امر اجتناب ناپذیر بود؟ آری یا نه؟ چرا؟
دیگر آنکه نسخه اصلی کتاب «نبرد مظلومین» معلوم نمی‌دارد که سرانجام حاصل نهایی جنگ و مقاومت علی اسماعیل فخرایی با قوای دولتی بر سر خلح سلاح به کجا انجامید. اما فقیه در پی آن است که پایان کار و سرنوشت قهرمان کتاب را با تحقیقات کتابخانه‌ای و میدانی به سرانجام برساند و این نقیصه کتاب را برطرف نماید. کتاب با تصاویری از رییس غلامحسین بنه گزی کدخدای بنه گز (شهرستان تنگستان)، سروان اسفندیاری از فرماندهان نظامی بوشهر و موثر در قضیه خلع سلاح، علی اسماعیل فخرایی (علی سمیل) و باقی مانده خانه و قلعه‌اش، ناخدا رضا سالمی کسی که علی سمیل را با کشتی به کشور قطر جهت معالجه برد و فرزند ناخدا رضا و نیز برادرزاده علی سمیل و در آخر تصاویری از اسناد مربوط به جیره و مواجب چریک‌های محلی همکار با ستون خلع سلاح مزین شده است!
فقیه در پایان کتاب «نبرد مظلومین» خبر از تدوین کتابی ویژه و مستقل در این باره داده که در آینده منتشر خواهد کرد. به هر روی خورشید عمر استاد به غروبی سرد و غم انگیز گرایید و در ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ در سن ۸۰ سالگی درگذشت و سایر آثار قلمی او برجای ماند که امید است سایر دست نوشته‌های استاد روزی منتشر شود. (روحش شاد، یادش ماندگار و جاویدان)