✒️وحید امیری
بوشهر، شهری با پیشینهای دیرینه در ارتباط با فرهنگ، هنر و پدیدههای نوین، از نخستین شهرهای جنوب ایران بود که با سینما و هنر عکاسی ارتباط پیدا کرد. بررسی روایتهای تاریخی و شفاهی موجود نشان میدهد که شکلگیری سینما در بوشهر، از نمایشهای سیار آغاز شد و بهتدریج به احداث سالنهای اختصاصی سینما انجامید.
نخستین سینمای سیار بوشهر
بر اساس روایتهای موجود، نخستین تجربه سینما در بوشهر با راهاندازی یک سینمای سیار از سوی کنسولگری انگلیس در بوشهر شکل گرفت. این سینمای سیار توسط غلامعلی پروانه، از کارکنان کنسولگری انگلیس و اپراتور دستگاه نمایش، اداره میشد.
پروژکتور این سینمای سیار شبها در محلههای مختلف بوشهر مستقر میشد و علاوه بر نمایش فیلم، اخبار مربوط به جنگ و گزارشهای خبری را نیز برای مردم پخش میکرد. از جمله این برنامهها، گزارشهای ابوالقاسم طاهری، گوینده خبر رادیو بیبیسی بود که از طریق این سینمای سیار در اختیار مردم قرار میگرفت.
این تجربه را میتوان یکی از نخستین جلوههای ورود فناوریهای نوین ارتباطی و تصویری به فضای اجتماعی بوشهر دانست، تجربهای که سینما را از یک پدیده محدود و تشریفاتی به میان محلهها و زندگی روزمره مردم آورد.
نخستین سینمای مسقف بوشهر
پس از تجربه سینمای سیار، بوشهر شاهد احداث نخستین سینمای مسقف خود شد. این سینما در محله کوتی و در کوچهای میان میدان شیخسعدون و خیابان لیان غربی احداث شد.
این مجموعه توسط ملامحمد غوصهندی ساخته شد و برخلاف سینمای سیار، دارای ویژگیهای مشخص یک سالن سینما، از جمله سالن نمایش، سالن انتظار و محل استقرار اپراتور بود.
احداث این سینما را میتوان نقطه عطفی در تاریخ سینمای بوشهر دانست، چرا که برای نخستینبار، نمایش فیلم در یک فضای ثابت و اختصاصی دنبال شد.
سینمای پارس و ادامه مسیر سینما در بوشهر
دومین سینمای غیر مسقف بوشهر با نام سینما پارس شناخته میشد. این سینما در خیابان لیان و در مجاورت یک داروخانه احداث شد و بعدها به محدوده کنار پمپبنزین شهر منتقل شد.
سینمای پارس عمدتاً دارای سالن تابستانه بود و به سینمای بی سقف نیز معروف بود که بوسیله شاهپور کازرونی شیرازی صاحب سینما آريانا شیراز افتتاح و مدیریت آن بر عهده رحمان محمدیان بود و در دورهای نقش مهمی در گسترش فرهنگ سینما در بوشهر ایفا کرد.
از سوی دیگر، سینمای ساختهشده توسط ملامحمد غوصهندی پس از گذشت سالها، در اواخر دهه ۱۳۳۰ بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. این سینما با پیگیری مرحوم سیدمحمدصادق یزدانی، مدیرکل وقت فرهنگ و هنر، و عبدالرحیم جعفری مجدداً راهاندازی شد و با نامهای سینما ساحل یا سینما دریاکنار فعالیت خود را از سر گرفت.
با این حال، فعالیت این سینما نیز پس از مدتی متوقف شد و ساختمان آن در سالهای بعد به صورت متروکه باقی ماند.
سینما فانوس، چهارمین سینمای بوشهر
در ادامه روند توسعه سینما در بوشهر، سینما فانوس به عنوان چهارمین سینمای این شهر راهاندازی شد.
این سینما توسط سرهنگ خسروپناه، مدیرعامل شرکت اترک در بوشهر افتتاح شد و یکی دیگر از نقاط مهم در مسیر گسترش فعالیتهای سینمایی در این شهر به شمار میرفت.
عمارت حاجمحمد شفیع کازرونی، روایتی که نیازمند سند است
یکی دیگر از بناهایی که در برخی روایتهای شفاهی در ارتباط با فعالیتهای فرهنگی و آموزشی بوشهر مطرح شده، عمارت حاجمحمد شفیع کازرونی است.
این عمارت در ابتدا هم کاربری مسکونی داشت و هم به عنوان دفتر کار حاجمحمد شفیع کازرونی مورد استفاده قرار میگرفت. بعدها اداره فرهنگ آن را اجاره کرد و این بنا برای مدتی به عنوان فضای آموزشی مورد استفاده قرار گرفت.
در مقطعی، دبیرستان شاهدخت در این ساختمان مستقر بود. در آن دوره، خانم شوکت سلامی مدیریت دبیرستان را بر عهده داشت و خانم مریمجان موحد، دختر خواهر یوسف اخوت، مدیر روزنامه اخوت، به عنوان معاون دبیرستان فعالیت میکرد. پس از آن نیز آقای مرتضوی بهبهانی مدیریت دبیرستان را بر عهده گرفت.
دبیرستان شاهدخت بعدها به روبهروی بیمارستان فاطمهالزهرا منتقل شد و با مدیریت آقای کشمیری شیرازی به فعالیت خود ادامه داد. این دبیرستان در دهه ۱۳۴۰ بار دیگر به خیابان شهدا منتقل شد و مدیریت آن را خانم صابر، همسر آقای حسن برازجانی بر عهده داشت.
پس از انتقال دبیرستان شاهدخت، دبیرستان داریوش کبیر به مدیریت آقای محمد دوانی در دهه ۱۳۴۰ در عمارت حاجمحمد شفیع کازرونی مستقر شد. این دبیرستان نیز بعدها به روبهروی پمپبنزین شهر منتقل شد.
عمارت حاجمحمد شفیع کازرونی پس از آن برای مدتی رها و متروکه شد و با آغاز جنگ تحمیلی، بخشی از مهاجران جنگزده در این بنا اسکان یافتند.
با وجود برخی روایتها درباره استفاده از این عمارت به عنوان سینما، در حال حاضر سند رسمی و قابل استنادی در دست نیست که نشان دهد عمارت حاجمحمد شفیع کازرونی به عنوان سینما مورد استفاده قرار گرفته است. از این رو، طرح این موضوع نیازمند بررسی بیشتر اسناد، عکسها، روزنامههای قدیمی و خاطرات مکتوب و شفاهی معتمدان و پژوهشگران تاریخ بوشهر است.
عکاسان قدیمی بوشهر، روایت دیگری از تاریخ تصویری شهر
تاریخ سینما در بوشهر را نمیتوان جدا از تاریخ عکاسی در این شهر بررسی کرد، چرا که ورود دوربین عکاسی و شکلگیری نخستین عکاسخانهها، زمینهساز ثبت بخش مهمی از چهره تاریخی، اجتماعی و فرهنگی بوشهر شد.
از جمله نخستین عکاسان بوشهر، میرزا یحیی عکاس بود که در نزدیکی ساختمان سینمای ملامحمد غوصهندی و در روبهروی آن سکونت داشت. او علاوه بر عکاسی، به حرفه دندانسازی نیز اشتغال داشت.
برادر وی، میرزا احمد فیروزی، نیز از عکاسان قدیمی بوشهر بود. خانواده فیروزی اصالتاً اهل استان فارس بودند و از شیراز به بوشهر مهاجرت کرده بودند. میرزا احمد فیروزی در میدان شیخسعدون و در مجاورت عمارت دیری (نوذری) به حرفه عکاسی اشتغال داشت.
گنجینهای از تصاویر قدیمی بوشهر در شیراز
در کنار عکاسان قدیمی بوشهر، بخشی از میراث تصویری این شهر ممکن است در خارج از بوشهر نگهداری شده باشد. از جمله، عکاسخانهای قدیمی در شیراز، خیابان فردوسی، پشت ارگ کریمخان زند و نرسیده به سهراه مدبر قرار دارد که بنا بر اطلاعات موجود، مجموعهای از عکسهای تاریخی، از جمله تصاویری از بوشهر، در آن نگهداری میشود.
وجود چنین مجموعههایی اهمیت ویژهای برای پژوهش درباره تاریخ تصویری بوشهر دارد، چرا که عکسهای قدیمی میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره معماری، بافت شهری، پوشش مردم، مشاغل، مناسبات اجتماعی و حتی مکانهای فرهنگی و سینمایی شهر در اختیار پژوهشگران قرار دهند.