بدون شک ضرورت دستیابی به تکنولوژی هستهای در دنیای امروز که به مرز پایانی انرژیهای دست نیافتنی و فسیلی مثل نفت و گاز و… رسیده است، از زیربناییترین فناوریهای هزاره سوم محسوب میشود.
پیشبینی بحران انرژی و سوخت در دهههای آینده و میدان وسیع کاربرد دانش هستهای در تمام علوم روز اعم از پزشکی، کشاورزی مهندسی ساخت و… از جمله دلایلی است که ضرورت سرمایهگذاری بر تحقیقات گسترده هستهای را برای کشورها توجیهپذیر مینماید.
از این رو، جمهوری اسلامی ایران به رغم تمام سختیها و کارشکنیهایی که از سوی غرب و ابعاد مختلف هستهای که بر کشو ما تحمل شد؛ توانست به موفقیتها و پیشرفتهای قابل توجهی در زمینه دانش هستهای دست یابد.
در صورت تداوم آگاهانه این مسیر، پیشبینی میشود از برنامه چشم انداز ۲۰ ساله در عرصه فناوریهای هستهای به مقام نخست منطقه دست یابد.
با نگاهی به پیشرفتهای هستهای ایران طی سالهای اخیر در مییابیم که در این مدت منحنی رشد و توسعه فناوری هستهای ایران سیر صعودی داشته است و جمهوری اسلامی ایران در جمع چند کشور معدود باشگاه هستهای جهان قرار گرفته است. 
این برنامه در دهه ۶۰ با آغاز تکمیل نیروگاه هستهای بوشهر شروع شد. از همان ابتدا حد سزده میشد که کشورهای صاحب این تکنولوژی مهم، اجازه دسترسی و دستیابی ایران به یک نیروگاه هزارمگاواتی هستهای را ندهند و طولی نکشد که این حدس تبدیل به یقین شد و شرکتهای آلمانی براساس سیاست اعلام شده از سوی اتحادیه اروپا، از همکاری و تکمیل نیروگاه هستهای بوشهر اجتناب کرده و انصراف دادند.
در این وضعیت، جمهوری اسلامی دو راه پیش رو داشت. مسیر نخست اینکه به دلیل پیچیده بودن این تکنولوژی، این برنامه را به فراموشی بسپارد و توسعه و پیشرفت در عرصه انرژیهای نوین را از برنامه بلندمدت خود حذف کند و دوم اینکه با برنامهریزی، تربیت نیروی انسانی و استفاده از مدیران شایسته و برجسته کشور، طرحی نو دراندازد و به صورت بنیادین فناوری نوین هستهای را با هدف تولید انرژی و ابعاد عدیده استفاده از این فناوری توسعه بخشد.
بدهی است که جمهوری اسلامی ایران به عنوان الگویی منطقهای و فرامنطقهای، مسیر دوم را برگزید و در اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰، برنامه توسعه فناوری هستهای در سیاستهای نظام تعریف و تبیین شد.
در همین راستا تلاش شد کار با دو کشور روسیه و چین به عنوان کشورهای جایگزین آغاز شود، روسیه برای تکمیل نیروگاه بوشهر و چین برای تکمیل فرایند تولید سوخت هستهای؛ ولی در ادامه مسیر، چین به دلیل فشار کشورهای غربی به ویژه آمریکا حاضر نشد به رغم قراردادهایی که منعقد شده بودند، همکاری خود را در زمینه هستهای با ایران ادامه دهد و تنها روسیه مصمم به تکمیل نیروگاه هستهای بوشهر ماند. در سایز زمینههای هستهای نیز هیچ کشوری جمهوری اسلامی ایران را همراهی نکرد.
گام به گام تا بلوغ هستهای
کاربرد انرژی در بخشهای مختلف به گونهای است که اگر کشوری فناوری هستهای را نهادینه نماید، در بسیاری از حوزههای علمی و صنعتی، ارتقاء پیدا میکند و مسیر توسعه را با سرعت طی مینماید. در این راستا با مرور کلی موفقیتهای ایران اسلامی در حوزههای مختلف هستهای تولید نیرو، تولید سوخت هستهای، پرتوفراوری گاما، غنیسازی اورانیوم، نیروگاههای اتمی و تحقیقاتی، ساخت سانتیرفیوژهای جدید و پیشرفته مبارزه با آفات، کاربردهای هستهای در زمینه پزشکی با وجود تحریمها و ممانعتهای گسترده، جمهوری اسلامی گام به گام این مسیر بلوغ و رشد را طی کرده است.
البته این روند پیشرفت برای ایران هزینههای سنگینی در پی داشته است، از جمله ترور دانشمند هستهای و همچنین تخریب و کارشکنیها در روند فعالیتهای هستهای ایران و مهمتر از همه تحریمهای هر روزه از سوی آمریکا و کشورهای غربی از مهمترین آنها بوده است.
کاهش تعهدات ایران و حیرت جهانیان
اگرچه ایران همواره بر صلحآمیز بودن برنامههای هستهای خود با هدف کسب انرژی تأکید داشته است، اما از سوی کشورهای غربی متهم به غیرصلحآمیز بودن برنامههای هستهای خود شده است. آمریکا و متحدان اروپاییاش با طرح مسائلی همچون پنهانکاری ایران در فعالیتهای هستهای، وجود منابع سرشار انرژی ایران و تعهد روسیه به تأمین سوخت نیروگاه هستهای بوشهر، تلاشهای ایران را در راستای گسترش و ادامه فعالیتهای هستهای غیرصلحآمیز خوانده و خواستار ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل بودند.
نهایتاً ایران با نرمش سه کشور اروپایی فرانسه، انگلیس و آلمان برای حل و فصل دیپلماتیک مسأله روبرو شد.
بدین ترتیب ایران از حدود سال ۱۳۹۲ دور تازهای از مذاکرات هستهای را با کشورهای غربی آغاز کرد و به صورت هماهنگ همکاریهایی را نیز با آژانس بینالمللی انرژی اتمی داشت. روند این مذاکرات در دورههای مختلف و همگام با پیشرفت صنعت هستهای کشور با فراز و فرودهای بیشماری همراه بود و درنهایت در دولت یازدهم طی دو سال مذاکرات رسمی فشرده و دیپلماتیک، توافق برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بین ایران و گروه ۱+۵ به امضا رسید که طبق آن کشورهای امضاکننده برجام موظف به اجرای کامل تعهدات مندرج در آن شدند.
بعد از آن نیز ایران در قالب گام سوم هسته ای اعلام کرد که هیچ محدودیتی در مسیر تحقیق و توسعه برای خود قائل نیست، طوری که سازمان انرژی اتمی بنا به دستور نهادهای بالادستی و تلاش متخصصان خود دست به انجام اقداماتی زد که به گفته علی اکبر صالحی رئیس پیشین این سازمان باعث حیرت جهانیان شد.