حسین شکوهی | کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست
با آغاز فصل تابستان و همزمان با اوجگیری تودههای هوای گرم، فضای مجازی مملو از اخبار هیجانانگیز درباره ثبت رکوردهای جدید دمایی میشود. گزارههایی نظیر «دمای فلان شهر به آستانه غیرقابلتحمل رسید» یا «رکورد گرمترین نقطه جهان شکسته شد».
این اخبار اگرچه به سرعت دست به دست شده و کلیک بالایی جذب میکنند، اما از فیلتر سنجشهای دقیق هواشناسی عبور نمیکنند و بیشتر به یک تب زودگذر مجازی شباهت دارند؛ چرا که ارزیابی رکوردهای دمایی فرآیندی بسیار فراتر از خواندن یک عدد روی مانیتور یا دماسنجهای محلی است.
از این رو، با توجه به ورود به این فصل گرم، میخواهیم به بررسی این آمارها بپردازیم و واکاوی کنیم که بالاترین دماهای رخ داده و ثبت شده در ایران و دنیا چیست!
ثبت دماهای بالا، همیشه معادل با ثبت رکورد نیست
در تاریخ هواشناسی جهان، موارد متعددی وجود دارد که در آنها ایستگاههای هواشناسی اعداد شگفتانگیزی را ثبت کردهاند، اما پس از اعزام تیمهای ارزیابی فنی سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، این ثبتها رد و باطل شدهاند.
بارزترین نمونه آن، دمای ۵۸ درجه سلسیوس در منطقه العزیزیه لیبی (ثبت شده در سال ۱۹۲۲) بود که به عنوان گرمترین نقطه زمین شناخته میشد. کمیته تخصصی WMO پس از بررسی جامع در سال ۲۰۱۲ اعلام کرد که خطای متصدی در قرائت دماسنج جیوهای، باعث ثبت این عدد غیرواقعی شده بود؛ در نتیجه، رکورد تاریخی لیبی رسماً باطل شد.
نگاهی به آمار رکوردهای دمایی سازمان جهانی هواشناسی
در آرشیو رسمی رکوردهای فرین جوی (رویدادهای حدی اقلیمی)، بالاترین دمای ثبتشده و رسمی تاریخ زمین، همچنان ۵۶.۷ درجه سلسیوس متعلق به منطقه دره مرگ در ایالت کالیفرنیای آمریکا (ثبت شده در ژوئیه ۱۹۱۳) است.
در جداول مرجع سازمان جهانی هواشناسی، زیر اعدادی که فرآیند ارزیابیهای سفتوسخت فنی، کالیبراسیون سنسورها و تاییدیه نهایی هیئت WMO را با موفقیت پشت سر گذاشتهاند، خط کشیده شده است. وجود این خط متمایزکننده، اصالت علمی یک رکورد را نشان میدهد.
رکوردهای دمایی خاورمیانه ثبت شده در آرشیو سازمان جهانی هواشناسی
با نگاهی به جدول رسمی سازمان جهانی هواشناسی، بالاترین دماهای رسمی و ارزیابیشده در منطقه خاورمیانه و قاره آسیا به ترتیب متعلق به «مطربه» کویت با دمای ۵۳.۹ درجه سلسیوس (ثبت شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۶) و «تربت» پاکستان با دمای ۵۳.۷ درجه سلسیوس (ثبت شده در ۲۸ مه ۲۰۱۷) است؛ هر دو عدد در جدول رسمی WMO واجد شرایط کالیبراسیون بوده و دارای خط تایید هستند.
در مقابل، دمای ۵۴ درجه سلسیوس منطقه «تیرات تسوی» (ثبت شده در ژوئن ۱۹۴۲) نیز در این جدول به چشم میخورد، اما به دلیل عدم برخورداری از خط تایید نهایی در زیر عدد، نشان میدهد که این رکورد قدیمی همچنان وضعیت ارزیابی قطعی ندارد و در مراجع بینالمللی به عنوان یک سند ۱۰۰ درصد معتبر پذیرفته نشده است.
جای خالی شاهکارهای دمایی ایران در رکوردهای جهانی
کشور ایران به واسطه اقلیم خاص خود، پتانسیل بالایی در ثبت رکوردهای دمایی دارد، اما این ثبتها تاکنون وارد چرخه ارزیابی بینالمللی نشدهاند.
برای نمونه، در تیرماه ۱۳۹۶ دماسنجهای ایستگاه هواشناسی اهواز دمای کمسابقه ۵۳.۷ درجه سلسیوس را نشان دادند. این عدد در صورت کالیبراسیون و بررسیهای موشکافانه فنی توسط سازمان جهانی هواشناسی، پتانسیل این را داشت که به عنوان گرمترین دمای تاریخ ایران، در کنار آمار رسمی پاکستان رسماً ثبت جهانی شود.
اگرچه ثبت دمای ۵۳.۷ درجه سلسیوس در هشتم تیرماه ۱۳۹۶، یک حد دمایی فرین برای اهواز به شمار میرفت، اما واکاوی بانک اطلاعات آماری سازمان هواشناسی کشور نشان میدهد که این شهر پیش از این نیز چنین التهاب دمایی را لمس کرده است.
بررسی آرشیو تاریخی این ایستگاه نشان میدهد که در روزهای ۲۳ و ۲۴ تیرماه سال ۱۳۴۶، دماسنجهای اهواز مرز بحرانی ۵۴ درجه سلسیوس را نیز ثبت و گزارش کرده بودند؛ نشانه ای که تایید می کند وقوع دماهای نزدیک به این آستانه، سوابقی دیرینه در فلات ایران دارد.
این سناریو دقیقاً ۷ سال بعد، تکرار شد و موج گرمای مشابهی سراسر کشور را فرا گرفت. ۱۹ تیر ۱۴۰۳، سازمان هواشناسی کشور دمای ۵۴.۲ درجه سلسیوس را در ایستگاه شبانکاره استان بوشهر به عنوان گرمترین نقطه ایران ثبت کرد.
همزمان، مناطقی مثل آبپخش با ۵۲.۶ درجه و برازجان با ۵۱.۲ درجه سلسیوس در وضعیت بحرانی حرارتی قرار گرفتند؛ همچنین شهرهایی نظیر خورموج، اهرم و امیدیه نیز مرز ۵۰ درجه را رد کردند.
در روز بعد، مورخ ۲۰ تیر ۱۴۰۳، تصاویری از خروجی سامانههای اطلاعات هواشناسی کشور در فضای مجازی دستبهدست شد که نشان میداد سنسورهای دمایی شبانکاره عدد اعجابانگیز ۵۶ درجه سلسیوس را ثبت کردهاند.
با این حال، هیچکدام از این گزارشهای سیستمی وارد فرآیند اعتبارسنجی فنی سازمان جهانی هواشناسی نشدند و عملاً در اسناد رسمی و بینالمللی به ثبت نرسیدند.
پیشنهاد راهبردی برای سازمان هواشناسی کشور
ثبت دماهای فرین و مرزهای بحرانی بالای ۵۴ درجه سلسیوس در پهنه جنوبی ایران (بهویژه در استانهای خوزستان و بوشهر)، صرفاً یک پدیده گذرا یا خطای سیستمی نیست، بلکه نشانهای آشکار از تشدید رویدادهای حدی و تغییرات عمیق اقلیمی در فلات ایران است.
با توجه به اینکه این دادهها پتانسیل به چالش کشیدن و جابهجا کردن رکوردهای رسمی قاره آسیا و خاورمیانه را دارند، پیشنهاد میشود سازمان هواشناسی کشور با اتخاذ یک دیپلماسی علمی فعال، مستندات فنی ایستگاههای شاخص خود (مانند اهواز در خوزستان و شبانکاره و آبپخش در بوشهر) را در قالب پروندههای رسمی به سازمان جهانی هواشناسی ارائه کند.
سازمان جهانی هواشناسی هیچ دادهای را بدون ممیزیهای سختگیرانه و راستیآزماییهای جامع فنی در آرشیو رکوردهای زمین ثبت نمیکند. این فرآیند شامل بررسی دقیق استانداردهای دیدهبانی، کالیبراسیون سنسورها و سنجش خطاهای محیطی است؛ بنابراین، همراهی این پروندهها با پیوستهای مستند و استانداردهای کالیبراسیون، پیششرط اصلی پذیرش آنها در مراجع بینالمللی است.
این اقدام راهبردی نه تنها جایگاه علمی و فراملی ایران را در مطالعات تغییر اقلیم ارتقا میدهد، بلکه سبب میشود رکوردهای واقعی و تاریخی خاورمیانه (پس از عبور از فیلترهای فنی سازمان جهانی هواشناسی)، رسماً به نام ایستگاههای هواشناسی ایران در شناسنامه اقلیمی جهان سند بخورند.